نقش ایران در جغرافیای سیاسی و فرهنگی جهان اسلام

مرضیه شجاعی دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی

ایرانیان از دیر باز نقش اساسی در جغرافیلی سیاسی و فرهنگی جهان اسلام دارا بوده اند . چه بسا مسلمانان ایران از صدور اسلام مورد توجه رسول خدا و خاندان عترت او بوده اند و پیامبر اکرم فرموده اند (بهره ایرانیان از اسلام از همه ملت های دیگر بزرگ تر است ).سلمان فارسی نخستین ایرانی مسلمانی بود که از سوی رسول خدا به شرف ((سلمان اهل البیت ))نایل گردید.ایرانیان از سال 1500شمسی و در ابتدای دوران صفوی تشیع را به منزله مذهب حکومتی ایران برگزیدند.تصمیمی که مستلزم مبارزه ای گسترده برای شیعه کردن اکثریت سنی تباع ایران بود. تا دوران صفویه شیعیان عرب کوچکترین مشکلی برای سازش میان تشیع و عربیت خود نداشتند و تنها از این زمان به بعد بود که ایران به منزله قدرتی حکومتی برای شیعیان عرب اهمیت یافت ،هر چند اهمیت عراق به منزله ی مرکز جهان تشیع باز هم بسیار بیشتر بوده است .با اینکه در ایران زیارتگاه های نسبتا مهمی همچون اصفهان و مشهد وجود داشتند و مراجع و روحانیون بزرگ شیعه غالبا در آن زندگی می کردند این کشور در اندیشه شیعی عرب نقش چندان برجسته ای نداشت .فرهنگ ایرانی هر چند شیعی بود فرهنگی بیگانه به شمار می آمد و در دهه 1970بود که آزار و اذیت شیعیان به دست رژیم بعث بویژه صدام حسین آزادی تحقیق و نهاد روحانیت را از میان برد و بیشتر روحانیون برجسته شیعه مجبور شدند این کشور را ترک و به ایران مهاجرت کنند .امروزه به سبب سیاستهای ظالمانه دولت عراق، بیشتر روحانیون برجسته شیعه ناچار به ایران پناه برده اند زیرا در کشوری که در آن صدام هرگجز در اعدام و ترور پی در پی روحانیون عالی رتبه شیعه تردید نکرده است در امان نیستند.در نتیجه در دوران حکومت صدام کار عراق به آنجا رسید که با کمال حماقت و به صورتی یک جانبه مرجعیت مذهبی شیعیان را به ایران وا گذاشت . حکومتهای عربی دیگر نیز با کوته نظری مشابهی ،کاری برای مقابله با برتری مذهبی ایران و تقویت مراکز داخلی مرجعیت و تحصیل علوم شیعی انجام نداند. اگر دانش پژوهی شیعی در عراق از سال 1970رو به افول نهاده در بحرین ،کویت و عربستان صعودی تقریبا وجود خارجی ندارد و در لبنان نیز فقط در این اواخر در حال پدیدار شدن است .به همین دلیل امروزه شیعیان چاره ای ندارند جز اینکه در زمینه بیان دیدگاههای مذهبی (یا حتی سیاسی مذهبی) شیعه تا حدی رهبری ایران را بپذیرند .از این رو پیروان مراجع مختلف برای نظر خواهی از آنان گاه به ایران مسافرت می کنند. اگر بپذیریم که دگرگونی های سیاسی و اجتماعی می توانند زمینه ای فراهم کنند که تفاسیر نادرست از آموزه های مذهبی که سالها بر جامعه تسلط داشتند کنار گذاشته شوند و تصویر اصلی از آن آموزه ها دوباره مطرح شود می توان گفت: در ایران هم عوامل متعددی منجر به تفسیر نوین انقلابی و رادیکال از تشیع و اسلام شیعی شد به گونه ای که توانست نقش ایدئولوژی انقلاب اسلامی را ایفا کند .در واقع در طول یکصد سال اخیر برداشت سنتی شیعه از بسیاری مقولات و مفاهیم مذهبی به تدریج تغییر کرد .بخشی از این تحول ناشی از آگاهی فکری مردم و بخشی مربوط به تحولات سیاسی و اجتماعی جامعه بود قسمتی نیز به نقش اجتهاد یعنی ابزار مقطعی و ذاتی مذهب تشیع برای انطباق با تحولات تازه بر می گشت .حاصل این تحول کنار گذاشتن رضایت به تقدیر و سرنوشت و کشیده شدن به سوی مبارزه و عمل بود. در فرایند انقلاب اسلامی ،اسلام شیعی به مشابه ایدئولوژی راهنمای عمل و رهایی ساز جلوه گر شد.در این زمینه نقش امام خمینی رحمه ا...به عنوان ایدئولوگ انقلاب اسلامی بر جسته است .مهم ترین اقدام ایشان در این زمینه ایجاد تغیرات اساسی در تفکر اجتهدی شیعه نسبت به سیاست بود .از جمله ابطال نظریه ((جدایی دین از سیاست ))تحریم تقیه و سکوت در برابر ظلم شاه ،حمله به دربار و نهاد سلطنت و ادامه مبارزات تا تغییر نظام سلطنتی به یک حکومت اسلامی. مبنای این تغییرات تفسیر جدیدی بود امام راحل رحمه ا... از ، مفاهیم آموزه ها و نماد های اسلامی شیعی ارائه داد و تصویری از اسلام ترسیم کرد که ضد استعمار ،ضد بی عدالتی و جهل،ضد تبعیض های طبقاتی و امپریالیسم بود.